Arsimi parauniversitar, përfshirë arsimin 9-vjeçar dhe atë të mesëm, ka një rol kyç në promovimin e iniciativave “green”, pasi pikërisht në këto nivele formohen bindjet, zakonet dhe sjelljet që ndikojnë në mënyrën se si individët do të veprojnë në të ardhmen ndaj mjedisit dhe burimeve publike. Shkolla 9-vjeçare krijon bazën e ndërgjegjësimit dhe edukimit qytetar, ndërsa arsimi i mesëm e thellon këtë ndërgjegjësim përmes mendimit kritik dhe analizës më të strukturuar. Për këtë arsye, përfshirja e institucioneve arsimore në politika dhe praktika të qëndrueshme nuk duhet parë vetëm si një zgjedhje operacionale, por si një mision edukativ, social dhe formues.
Në këtë kuadër, institucionet e arsimit parauniversitar mbajnë një rol të dyfishtë: nga njëra anë janë hapësira ku edukohen breza të rinj me ndjeshmëri mjedisore, dhe nga ana tjetër janë institucione që administrojnë burime publike dhe mund të japin shembull përmes mënyrës si organizojnë funksionimin e tyre të përditshëm. Pikërisht për këtë arsye, ndërmarrja e praktikave të gjelbra nuk duhet të mbetet vetëm në nivel mesazhi, por të përkthehet në veprime konkrete, të planifikuara dhe të matshme, që ndikojnë realisht në uljen e kostove dhe risqeve afatgjata. Në arsimin 9-vjeçar, ndërhyrjet e thjeshta si ndarja e mbetjeve, kujdesi për hapësirat e gjelbra dhe kursimi i energjisë shërbejnë si edukim përmes përvojës dhe krijojnë zakone të qëndrueshme që në moshë të hershme; ndërsa në arsimin e mesëm, i njëjti angazhim mund të shoqërohet me analiza më të thelluara mbi eficiencën energjetike, kostot dhe përfitimet ekonomike, duke e lidhur praktikën me dimensionin financiar dhe qytetar. Kur këto masa mbështeten edhe nga investime më të avancuara, si ndriçimi LED apo energjia e rinovueshme, institucionet jo vetëm që përmirësojnë performancën e tyre operative, por edhe forcojnë rolin e tyre si modele të qëndrueshmërisë për komunitetin.
Megjithatë, suksesi i këtyre nismave varet nga përfshirja aktive e nxënësve dhe stafit, si dhe nga transparenca në raportimin e rezultateve. Në arsimin 9-vjeçar, angazhimi mund të vijë përmes aktiviteteve praktike dhe edukimit përmes shembullit; në arsimin e mesëm, përmes projekteve kërkimore, analizave dhe debatit kritik.
Për të thelluar diskutimin, mund të shtrohen disa pyetje:
- A duhet të jetë përfshirja “green” një prioritet strategjik i detyrueshëm për të gjitha shkollat 9-vjeçare dhe të mesme?
- Si mund të balancohet përgjegjësia financiare me nevojën për investime afatgjata në qëndrueshmëri?
- A janë masat me kosto të ulët të mjaftueshme për të sjellë ndryshim real, apo rrezikojnë të mbeten simbolike?
- Si mund të matet konkretisht ndikimi financiar dhe mjedisor në secilin nivel arsimor?
- Cilat forma angazhimi funksionojnë më mirë sipas moshës: aktivitete praktike në 9-vjeçare apo projekte analitike dhe kërkimore në arsimin e mesëm?
- Si mund të institucionalizohen këto nisma që të mos varen nga iniciativa individuale, por të bëhen pjesë e kulturës së shkollës?
Duke marrë parasysh rolin formues të arsimit 9-vjeçar dhe atij të mesëm, cilat hapa konkrete dhe të diferencuara sipas nivelit arsimor duhet të ndërmerren sot për të ndërtuar një kulturë të qëndrueshme dhe me ndikim afatgjatë?